ZAKONI O ODGOVORNOSTI PRAVNIH LICA ZA KRIVIČNA DELA I O PRIVREDNIM PRESTUPIMA: Odgovornost pravnih lica za krivična dela u pravu Republike Srbije

U pravnoj teoriji Republike Srbije više puta je isticana potreba uvođenja odgovornosti pravnih lica za krivična dela, te zamena privredno-prestupne odgovornosti krivičnom odgovornošću pravnih lica.

Za pravilno shvatanje odgovornosti pravnih lica za krivična dela korisno je osvrnuti se na rešenje u pogledu odgovornosti pravnih lica za privredne prestupe.

Naime, u konačnoj verziji teksta predloga Zakona o privrednim prestupima, koji je komisija Vlade SRJ dostavila Saveznoj skupštini 2002. godine, a koji sticajem okolnosti nikada nije došao na dnevni red, u članu 10. Bilo je utvrđeno:

(1) Pravno lice je odgovorno za privredni prestup ako je do njegovog izvršenja došlo radnjom ili propuštanjem dužnog nadzora od strane organa pravnog lica ili od strane odgovornog lica u tom pravnom licu ili radnjom drugog lica koje je bilo ovlašćeno da u njegovo ime postupa.

(2) Pravno lice, koje je na osnovu ugovora ili drugog pravnog posla preuzelo vršenje određenih poslova, kada je mogućnost prenošenja tih poslova zakonom izričito predviđeno, odgovorno je za privredni prestup pod uslovima iz stava 1. ovog člana.

(3) Pravno lice neće odgovarati za privredni prestup ako odgovorno lice ili drugo lice koje je bilo ovlašćeno da postupa u ime pravnog lica nije postupalo sa umišlјajem ili iz nehata.

Naime, očigledna je korelacije između predviđenog rešenja o odgovornosti pravnih lica za privredne prestupe i rešenja o odgovornosti pravnih lica za krivična dela u članu 6. stavu 1. Zakona o odgovornosti pravnih lica za krivična dela ("Sl. glasnik RS", br. 97/2008) pa i stavu 2. istoga člana.

Sve ovo dokazuje da je unošenje odgovornosti pravnih lica za krivična dela u zakonodavstvo Srbije samo nastavak već uspostavlјene odgovornosti pravnih lica za privredne prestupe.

Dalјe, pitanje uslova odgovornosti pravnih lica za krivična dela u celom svetu pa i kod nas postalo je najveći problem definisanja. Problem pri definisanju uslova odgovornosti pravnih lica za krivična dela vodi nas ka cilјu zaobilaženja problema sa kojim se srećemo u praksi kod utvrđivanja odgovornosti i uslova odgovornosti pravnih lica za krivična dela.

Uvođenje krivične odgovornosti pravnih lica predstavlјa osnovni element kontrolnog procesa i istovremeno premisu shvatanja da bi bilo nepravedno kazniti samo individualne učesnike u privrednom ili finansijskom poslovanju.

Odmah nakon uvođenja privredno-kaznene odgovornosti postavilo se pitanje da li odgovornost pravnih lica za krivična dela treba zasnovati na objektivnom ili subjektivnom kriterijumu. U pravnoj teoriji, o ovom pitanju postoje dva suprotna shvatanja.

Prvo shvatanje se bazira na osnovnom gledištu o fikciji pravnog lica, pravna lica kao nesposobna za psihičke odnose prema svom delu, ukoliko se njihova odgovornost za određena dela i ustanovi zakonom u određenom društvu, mogu odgovarati, baš iz ovih razloga, samo po principu objektivne odgovornosti.

Prema suprotnom shvatanju, koje oslonac nalazi u teoriji realnosti pravnog lica, usled čega se smatra da su pravna lica sposobna da imaju određene psihičke odnose prema svom delu, pravna lica mogu odgovarati za dela samo u skladu sa opštim principima subjektivne odgovornosti.

U našoj krivično-pravnoj literaturi preovlađuje stanovište koje se bazira na teoriji realnosti pravnih lica, da pravna lica treba da odgovaraju po opštim pravilima subjektivne odgovornosti. Ovde nailazimo na dva stanovišta:

• stanovište o subjektivnoj odgovornosti pravnih lica koje se izvodi iz odgovornosti organa pravog lica i
• odgovornost pravnih lica za svoje radnje i svoje propuste.

Naime, pravno lice odgovara za svoje delo, a ne za delo fizičkih lica kao neposrednih izvršilaca, i to ako je delo ostvareno radnjom organa preko kojih pravno lice postupa i izražava svoju volju.

Dakle, da bi ispunili svoju Ustavnu obavezu pravna lica preduzimaju radnje preko svojih organa, odgovornih lica, pa i svih drugih radnika, pridržavajući se pri tome propisa, pravila privrednog i finansijskog poslovanja.

Kršenje ovih pravila pojavljuje se kao negativna delatnost pravnog lica, menifestovana kroz radnje organa ili odgovornih lica ili kao propuštanje dužnog nadzora pravnog lica nad radnjom lica kroz čiji rad pravno lice realizuje svoje poslovanje.

Ukoliko je ovo kršenje inspirisano izvesnom namerom ono se pojavljuje kao zloupotreba ovlašćenja datih pravnom licu, a ukoliko toga nema ono se pojavljuje kao nesavestan odnos prema obavezama koje iz tih ovlašćenja proizilaze.

Tako, Zakon o privrednim prestupima ("Sl. list SFRJ", br. 4/77, 36/77 - ispr., 14/85, 10/86 (prečišćen tekst), 74/87, 57/89 i 3/90 i "Sl. list SRJ", br. 27/92, 16/93, 31/93, 41/93, 50/93, 24/94, 28/96 i 64/2001 i "Sl. glasnik RS", br. 101/2005 - dr. zakon) u članu 9. predviđa ko treba da preduzme radnju u ime pravnog lica da bi isto odgovaralo i to ako je do privrednog prestupa došlo, i to:

• radnjom ili propuštanjem dužnog nadzora od strane organa upravljanja,
• radnjom ili propuštanjem dužnog nadzora od strane odgovornog lica, ili
• radnjom drugog lica koje je bilo ovlašćeno da postupa u ime pravnog lica.

Naime, pravno lice odgovara ukoliko povredu pravila vrši njegov organ, odgovorno ili ovlašćeno lice i to aktivnim delovanjem, dakle pozitivnom radnjom. U nekim slučajevima i niz aktivnosti, skupa uzev, čini radnju koja za posledicu može imati odgovornost pravnog lica.

Zakon o odgovornosti pravnih lica za krivična dela, predviđa da pravno lice odgovara za krivično delo koje u okviru svojih poslova, odnosno ovlašćenja učini odgovorno lice u nameri da za pravno lice ostvari korist.

Dakle, naše zakonodavstvo stavlja akcenat korist pravnog lica, kao jedan od uslova za odgovornost pravnog lica za krivično delo.

Odgovornost pravnog lica za krivično delo, prema našem zakonodavstvu, postoji i ako je zbog nepostojanja nadzora ili kontrole od strane odgovornog lica omogućeno izvršenje krivičnog dela u korist pravnog lica od strane fizičkog lica koje deluje pod nadzorom i kontrolom odgovornog lica.

Odgovornost pravnog lica zasniva se na krivici odgovornog lica. Iz navedenog, proizilazi stav da je kod nas prihvaćen koncept izvedene (posredne, akcesorne) odgovornosti pravnog lica.

Naime, iz Zakona o odgovornosti pravnih lica za krivična dela proizilaze uslovi koji moraju da budu ispunjeni da bi pravno lice odgovaralo za krivično delo, koji se ogledaju u tome da je od strane fizičkog lica učinjeno krivično delo, odnosno da je krivično delo učinilo odgovorno lice u pravnom licu, zatim da je odgovorno lice delovalo u okviru svojih poslova, odnosno ovlašćenja, kao i da je kod odgovornog lica postojala namera da za pravno lice ostvari korist. Shodno tome, da bi postojala odgovornost pravnog lica za krivično delo, prvo je potrebno utvrditi krivično delo fizičkog, odnosno odgovornog lica, nakon čega se pod određenim uslovima krivično delo odgovornog lica pripisuje pravnom licu i ono za njega odgovara.

Naime, jasno je da pravna lica, imajući u vidu njihovu prirodu tj. zakonske uslove odgovornosti, prirodu pojedinih vrsta krivičnih dela i vezu između pravnog lica i krivičnog dela i subjekta odgovornosti za krivično delo, mogu da odgovaraju samo ako je po prirodi stvari moguće da se neko delo stavi na teret pravnom licu.

Shodno svemu navedenom, može se sa osnovom tvrditi da je u član 6. Zakona o odgovornosti pravnih lica za krivična dela izražena srž ideje o posebnom osnovu za odgovornost pravnih lica za krivično delo.

Izvor: Vebsajt LAWLife, Marina M. Mlađenović, advokat, master prava, 05.11.2026.
Naslov: Redakcija